نقطه مقابل دژاوو؛ ژامه‌وو چرا چیزهای آشنا را غریبه می‌کند؟

ژامه‌وو یکی از پدیده‌های عجیب ذهن است. در این حالت، یک کلمه، چهره یا مکان کاملاً آشنا ناگهان برای فرد غریبه به نظر می‌رسد. دانشمندان در سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند دلیل شکل‌گیری این حس را بهتر درک کنند.

پیشنهاد مطالعه

بهنوش طباطبایی تغییر چهره داد؛ خانم بازیگر با استایل جادوگری جلب توجه کرد

همه ما با دژاوو آشنا هستیم. در دژاوو، فرد یک موقعیت تازه را آشنا احساس می‌کند. ژامه‌وو تقریباً نقطه مقابل این تجربه است. واژه ژامه‌وو به معنای «هرگز دیده نشده» است.

این پدیده نسبت به دژاوو شیوع کمتری دارد. با این حال، بسیاری از افراد ممکن است در طول زندگی خود آن را تجربه کنند.

ژامه‌وو چگونه اتفاق می‌افتد؟

افراد مختلف تجربه‌های متفاوتی از ژامه‌وو دارند. یک موسیقی‌دان ممکن است هنگام اجرای قطعه‌ای آشنا، ناگهان جای نت‌ها را فراموش کند.

فرد دیگری ممکن است برای مدت طولانی به یک چهره آشنا نگاه کند. پس از مدتی، همان چهره برای او ناآشنا به نظر برسد.

گاهی نیز یک کلمه ساده پس از تکرار زیاد، عجیب و بی‌معنا جلوه می‌کند. این حالت معمولاً پس از تمرکز طولانی روی یک واژه اتفاق می‌افتد.

آزمایش جالب دانشمندان درباره ژامه‌وو

آکیرا اوکانر، متخصص علوم اعصاب در دانشگاه سنت اندروز، از پژوهشگران شناخته‌شده در زمینه ژامه‌وو است.

تیم او در سال ۲۰۲۳ آزمایشی برای بررسی این پدیده انجام داد. پژوهشگران از ۹۴ دانشجو خواستند یک کلمه مشخص را بارها بنویسند.

شرکت‌کنندگان این کار را تا زمانی ادامه دادند که کلمه برایشان عجیب یا غیرواقعی به نظر رسید. حدود ۷۰ درصد افراد چنین حسی را تجربه کردند.

شرکت‌کنندگان توضیحات جالبی درباره این تجربه ارائه دادند. برخی گفتند کلمه دیگر معنای خود را از دست داده است. بعضی نیز احساس کردند آن واژه اصلاً یک کلمه واقعی نیست.

این پژوهش به تیم اوکانر کمک کرد تا سازوکار ژامه‌وو را بهتر بررسی کند. این تحقیق در سال ۲۰۲۳ جایزه ایگ‌نوبل را نیز دریافت کرد.

چرا یک کلمه آشنا ناگهان غریبه می‌شود؟

یکی از توضیح‌های مطرح‌شده برای ژامه‌وو، پدیده‌ای به نام سیری یا Satiation است.

طبق این نظریه، تکرار بیش از حد یک کلمه یا تصویر می‌تواند واکنش مغز به آن را تغییر دهد. در نتیجه، فرد برای مدتی ارتباط معمول خود را با آن محرک از دست می‌دهد.

این ایده موضوع تازه‌ای نیست. مارگارت فلوی واشبرن، روان‌شناس آمریکایی، بیش از یک قرن پیش نیز به پدیده‌ای مشابه اشاره کرده بود.

با این حال، پژوهش‌های جدید نگاه دقیق‌تری به این موضوع ارائه کرده‌اند.

نقش سیستم بینایی در ژامه‌وو

یک مطالعه در سال ۲۰۲۴، احتمال نقش سیستم بینایی را در شکل‌گیری این پدیده بررسی کرد.

پژوهشگران در این تحقیق یک مدل یادگیری عمیق ساختند. این مدل بخشی از عملکرد قشر بینایی مغز را شبیه‌سازی می‌کرد.

آنها الگوهای بصری تکراری را وارد مدل کردند. سپس عملکرد سیستم را در تشخیص این الگوها بررسی کردند.

نتایج نشان داد که دقت مدل پس از مدتی تکرار کاهش پیدا می‌کند. این یافته احتمال یک فرآیند پایین به بالا را در ژامه‌وو مطرح می‌کند.

به زبان ساده، مغز ممکن است ابتدا در سطح پردازش دیداری دچار تغییر شود. بنابراین ژامه‌وو شاید فقط به معنای کلمات و پردازش زبانی مربوط نباشد.

ژامه‌وو و ارتباط آن با برخی اختلالات

ژامه‌وو همیشه نشانه یک مشکل پزشکی نیست. بیشتر تجربه‌های کوتاه و پراکنده این پدیده، نگرانی خاصی ایجاد نمی‌کنند.

با این حال، پژوهشگران ارتباط آن را با برخی اختلالات نیز بررسی کرده‌اند. افراد مبتلا به صرع لوب گیجگاهی ممکن است پیش از تشنج، احساس ناآشنایی شدیدی را تجربه کنند.

در چنین شرایطی، یک اتاق یا چهره آشنا می‌تواند ناگهان کاملاً غریبه به نظر برسد. این تجربه گاهی با ترس نیز همراه می‌شود.

پژوهشگران همچنین احتمال ارتباط سیری را با اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) بررسی کرده‌اند.

برای مثال، فردی ممکن است بارها قفل در را بررسی کند. تکرار این کار می‌تواند حس اطمینان او را کاهش دهد. در نتیجه، فرد دوباره سراغ بررسی قفل می‌رود.

ژامه‌وو هنوز یک معمای علمی است

دانشمندان هنوز پاسخ کاملی برای علت ژامه‌وو ندارند. پژوهش‌های جدید نقش پردازش دیداری، زبان و حافظه را در این تجربه بررسی می‌کنند.

همچنین مشخص نیست چرا برخی افراد بیشتر از دیگران ژامه‌وو را تجربه می‌کنند. برخی تحقیقات نشان داده‌اند که افراد مسن‌تر کمتر از جوانان این پدیده را گزارش می‌کنند.

در نهایت، ژامه‌وو یادآوری جالبی از پیچیدگی مغز انسان است. مغز می‌تواند در شرایطی کوتاه، حتی آشناترین کلمات و چهره‌ها را برای ما غریبه کند.