سعید کنگرانی؛ ستاره درخشان سینمای قبل انقلاب که چگونه سال‌ها ممنوع‌الکار شد؟

سعید کنگرانی، بازیگر سینما، تلویزیون و تئاتر ایران بود که در دهه ۱۳۵۰ با نقش‌آفرینی در آثاری چون دایره مینا، دایی‌جان ناپلئون و در امتداد شب به شهرت رسید. او فعالیت هنری را از کودکی آغاز کرد و در جوانی به یکی از چهره‌های مطرح سینمای پیش از انقلاب تبدیل شد، اما پس از انقلاب تنها چند سال امکان ادامه کار داشت و سرانجام در میانه دهه ۱۳۶۰ از فعالیت تصویری منع شد.

پیشنهاد مطالعه

بانوی شایسته ۲۰۲۶ چگونه استانداردهای زیبایی را برای همیشه متحول کرد؟

کنگرانی در سال ۱۳۶۷ ایران را ترک کرد، سال‌ها در آمریکا زندگی کرد و پس از بازگشت به کشور با فیلم ازدواج به سبک ایرانی بار دیگر مقابل دوربین رفت. او در ۲۳ شهریور ۱۳۹۷، چند روز پیش از آغاز بازی در سریال رقص روی شیشه، بر اثر ایست قلبی درگذشت.

تولد سعید کنگرانی

سعید کنگرانی با نام کامل سعید کنگرانی فراهانی در ۱۴ مرداد ۱۳۳۳ در تهران به دنیا آمد.

کنگرانی از سنین پایین وارد فضای نمایش شد و پیش از آنکه در جوانی به چهره‌ای شناخته‌شده در سینما تبدیل شود، تجربه حضور روی صحنه تئاتر را داشت.

شروع فعالیت سعید کنگرانی در تئاتر

کنگرانی از کودکی روی صحنه تئاتر رفت و بعدها با گروه‌های نمایشی حرفه‌ای همکاری کرد. از جمله فعالیت‌های مهم اولیه او حضور در نمایش مشهور شهر قصه نوشته و کارگردانی بیژن مفید بود؛ اثری که از مهم‌ترین نمایش‌های تاریخ معاصر تئاتر ایران به شمار می‌رود.

نخستین تجربه‌های سینمایی

کنگرانی در کودکی در فیلم امروز و فردا به کارگردانی عباس شباویز حضور کوتاهی داشت؛ هرچند نامش در عنوان‌بندی فیلم درج نشد. نخستین حضور شناخته‌شده‌تر او در سینما به فیلم رضا موتوری ساخته مسعود کیمیایی در سال ۱۳۴۹ بازمی‌گردد که در آن نقشی کوتاه و فرعی بازی کرد.

چند سال بعد، داریوش مهرجویی نقشی را به او سپرد که مسیر حرفه‌ای‌اش را تغییر داد.

شهرت با «دایره مینا»

سعید کنگرانی در سال ۱۳۵۳ در فیلم دایره مینا به کارگردانی داریوش مهرجویی نقش شخصیتی به نام علی را بازی کرد. فیلم‌نامه این اثر با اقتباس از داستان آشغالدونی از مجموعه داستان‌های گور و گهواره نوشته غلامحسین ساعدی شکل گرفته بود.

علی جوان فقیری است که برای درمان پدر بیمارش وارد محیط بیمارستان می‌شود و به‌تدریج با شبکه خریدوفروش خون آشنا می‌شود. او ابتدا برای تأمین هزینه درمان پدرش خون می‌فروشد، اما کم‌کم وارد مناسبات پیچیده و فاسدی می‌شود که شخصیتش را تغییر می‌دهد.

دایره مینا حدود سه سال با مشکل توقیف روبه‌رو بود و در نهایت در سال ۱۳۵۷ به نمایش عمومی درآمد. فیلم صرفنظر از اینکه با اقبال عمومی مواجه شد، تحسین صاحب‌نظران و منتقدان را نیز کسب کرد.

کنگرانی هنگام بازی در این فیلم تنها حدود ۲۰ سال داشت و نقش علی از مهم‌ترین بازی‌های دوران جوانی او شد.

دایی‌جان ناپلئون؛ نقش سعید و شهرت تلویزیونی

یکی از مهم‌ترین آثار کارنامه سعید کنگرانی سریال ماندگار دایی‌جان ناپلئون به کارگردانی ناصر تقوایی بود که در سال ۱۳۵۵ ساخته و پخش شد.

کنگرانی در این مجموعه نقش سعید، راوی جوان داستان را بازی می‌کرد؛ شخصیتی که عاشق لیلی، دختر دایی‌جان، می‌شود و رابطه آنها یکی از محورهای اصلی داستان را شکل می‌دهد.

ناصر تقوایی این سریال را بر اساس رمان مشهور ایرج پزشکزاد ساخت و بازیگرانی چون غلامحسین نقشینه، پرویز فنی‌زاده، نصرت کریمی، محمدعلی کشاورز، پرویز صیاد و مری آپیک در آن حضور داشتند.

موفقیت گسترده سریال باعث شد نقش سعید نیز به یکی از شناخته‌شده‌ترین نقش‌های کنگرانی تبدیل شود. با پخش سریال دایی جان ناپلئون از شبکه ملی تلویزیون، محبوبیت او به واسطه جذابیت چهره‌اش فزون یافت و عکس‌های کنگرانی در جای جای مجلات آن زمان قرار گرفتند.

در امتداد شب و بازی در کنار گوگوش

شهرت سینمایی سعید کنگرانی با فیلم عاشقانه در امتداد شب در سال ۱۳۵۶ به اوج رسید.

او در این فیلم ساخته پرویز صیاد نقش بابک، جوانی مبتلا به بیماری سخت، را بازی کرد که به خواننده مشهوری به نام پروانه با بازی گوگوش علاقه‌مند می‌شود. رابطه این دو شخصیت محور اصلی داستان عاشقانه فیلم بود.

فیلم در امتداد شب به عنوان پرفروش‌ترین فیلم سال ۱۳۵۶ شناخته شد و استقبال گسترده از آن باعث شد کنگرانی در میانه دهه ۱۳۵۰ به یکی از چهره‌های بسیار شناخته‌شده سینمای ایران تبدیل شود.

حضور کوتاه در صحرای تاتارها

کنگرانی در فیلم ایتالیایی صحرای تاتارها که بخش‌هایی از آن در ارگ بم فیلم‌برداری شد، نیز حضوری کوتاه داشت. این اثر با حضور گروهی از بازیگران مطرح اروپایی از جمله ویتوریو گاسمن، ماکس فون سیدو، جولیانو جما، فیلیپ نواره، فرناندو ری و ژان‌لویی ترنتینیان ساخته شد.

حضور او در این پروژه اگرچه کوتاه بود و تمامی صحنه‌های بازی سعید کنگرانی در نسخه نهایی این فیلم حذف شد، اما از معدود تجربه‌های بین‌المللی کارنامه‌اش محسوب می‌شود.

فعالیت سعید کنگرانی پس از انقلاب

برخلاف برخی بازیگران سینمای پیش از انقلاب، کنگرانی بلافاصله پس از انقلاب بازیگری را کنار نگذاشت.

او در فیلم پرواز در قفس به کارگردانی حبیب کاووش نقش سهراب را بازی کرد. فیلم‌برداری این اثر پیش از انقلاب تمام شده بود، اما نسخه نهایی آن پس از تغییر برخی دیالوگ‌ها در سال ۱۳۵۹ نمایش داده شد. پس از آن کنگرانی در فصل خون نیز با حبیب کاووش همکاری کرد.

فیلم گرداب نیز در اوایل دهه ۱۳۶۰ ساخته شد، اما توقیف شد و به نمایش عمومی نرسید. این اثر عملاً آخرین فیلم او پیش از یک دوره بسیار طولانی دوری از سینما بود.

ممنوع‌التصویری سعید کنگرانی

در سال ۱۳۶۴ سعید کنگرانی از فعالیت تصویری منع شد. دلیل رسمی روشنی برای این تصمیم به او اعلام نشد و تلاش‌هایش برای تغییر وضعیت نیز نتیجه‌ای نداشت.

در همین دوره پیشنهادهایی برای بازگشت به سینما داشت. از جمله علی حاتمی قصد داشت او را در فیلم مادر برای نقش یکی از فرزندان خانواده به کار بگیرد؛ نقشی که در نهایت امین تارخ آن را بازی کرد. ممنوعیت فعالیت باعث شد این همکاری شکل نگیرد.

مهاجرت از ایران و زندگی در آمریکا

کنگرانی در سال ۱۳۶۷ ایران را ترک کرد. او ابتدا حدود یک سال در دبی اقامت داشت و سپس راهی کالیفرنیای آمریکا شد.

او بعدها در گفت‌وگوهایش از این دوره به‌عنوان بخشی دشوار از زندگی خود یاد کرد. کنگرانی درباره تجربه‌های شخصی‌اش، از جمله مشکلات ناشی از مصرف مواد مخدر، نیز صریح صحبت کرد و آن دوران را بخشی تاریک از زندگی خود توصیف کرد.

بازگشت به ایران و بازی در ازدواج به سبک ایرانی

پس از سال‌ها زندگی خارج از کشور، سعید کنگرانی به ایران بازگشت و در سال ۱۳۸۳ با فیلم ازدواج به سبک ایرانی به کارگردانی حسن فتحی دوباره جلوی دوربین رفت.

او در این فیلم نقش دایی مهدی را بازی کرد؛ مردی که مدیر یک آژانس هواپیمایی است و در ماجرای ازدواج شخصیت اصلی زن داستان نقش دارد. داریوش ارجمند، شیلا خداداد، فاطمه گودرزی، محمدرضا شریفی‌نیا و حسام نواب صفوی از دیگر بازیگران فیلم بودند.

ازدواج به سبک ایرانی پس از حدود ۱۶ سال دوری از فعالیت حرفه‌ای، بازگشت مهمی برای کنگرانی بود؛ با این حال این بازگشت به دوره‌ای مستمر از بازیگری منجر نشد.

به‌رغم موفقیت نسبی فیلم، سعید کنگرانی در آثار سینمای دیگری بازی نکرد و پیشنهادات زیادی هم به او نشد چرا که مدت‌ها از جلوی دوربین دور افتاده بود و شایعه شده بود که قدرت بازیگری او کاسته شده است. کنگرانی قرار بود در فیلم فرزند صبح به کارگردانی بهروز افخمی نیز بازی کند، اما این همکاری در نهایت شکل نگرفت.

آخرین سال زندگی و بازگشت به تئاتر

در تابستان ۱۳۹۷ سعید کنگرانی پس از سال‌ها دوری از فعالیت جدی هنری، در نمایش نیرنگ اورنگ در تماشاخانه سنگلج روی صحنه رفت.

او در آخرین مصاحبه‌هایش از این بازگشت با خوش‌بینی صحبت می‌کرد و حضور دوباره روی صحنه را اتفاقی تازه در زندگی خود می‌دانست.

هم‌زمان قرار بود پس از حدود ۱۴ سال دوری از بازیگری، در سریال نمایش خانگی رقص روی شیشه به کارگردانی مهدی گلستانه بازی کند، اما تنها چند روز پیش از آغاز فیلم‌برداری درگذشت.

مصاحبه جنجالی سعید کنگرانی و اتهام‌هایی که علیه شهره آغداشلو مطرح کرد

سعید کنگرانی در سال ۱۳۹۴ در گفت‌وگویی مفصل با ماهنامه عصر اندیشه درباره سینمای پیش از انقلاب و اتفاقات زندگی شخصی خود صحبت کرد و ادعاهای تندی علیه چند چهره سینمایی، از جمله شهره آغداشلو و بهمن فرمان‌آرا مطرح کرد.

او مدعی شد پیش از انقلاب و در سال‌های اوج شهرتش با آغداشلو آشنا شده و او زمینه ورودش به محافل و مهمانی‌هایی را فراهم کرده که به گفته کنگرانی بعدها تأثیر مخربی بر زندگی‌اش گذاشتند. کنگرانی حتی آغداشلو را متهم کرد که او را وارد فضایی کرده که در نهایت به اعتیاد و قمار کشیده شد.

کنگرانی در توضیح آغاز اعتیاد خود گفت این اتفاق حدود دو سال پس از فیلم در امتداد شب رخ داده و آن را نتیجه روابطی دانست که به ادعای او شهره آغداشلو واسطه شکل‌گیری‌شان بوده است. کنگرانی در همان مصاحبه از روابط و مهمانی‌های شبانه برخی محافل مرفه و هنری آن دوره سخن گفت و ادعا کرد آغداشلو او را با تعدادی از این افراد آشنا کرده بود.

او در بخش دیگری از همان گفت‌وگو از بهمن فرمان‌آرا نیز انتقاد کرد و مدعی شد فرمان‌آرا در دوره جوانی‌اش تلاش کرده بود روابط حرفه‌ای او را مدیریت کند و پیشنهاد قرارداد چندساله با شرکتی موسوم به «فیتسی» را به او داده بود؛ قراردادی که کنگرانی می‌گفت آن را نپذیرفته است. او همچنین ادعا کرد در فضای سینمایی آن دوره چنین القا شده بود که دیگران برای همکاری با او باید از فرمان‌آرا اجازه بگیرند.

شهره آغداشلو چند سال پس از مرگ سعید کنگرانی، در گفت‌وگویی با رسانه عبدی مدیا به این اتهام‌ها پاسخ داد و روایت او را کاملاً رد کرد. آغداشلو گفت برخلاف ادعای کنگرانی، پیش از انقلاب او را از نزدیک نمی‌شناخته و آشنایی واقعی آنها حدود ۱۲ سال پس از انقلاب و زمانی شکل گرفته که هر دو در آمریکا زندگی می‌کردند. به گفته او، کنگرانی در آن زمان پس از جدایی از همسر آمریکایی‌اش با مشکلات مالی روبه‌رو بوده و برای درخواست کمک با او تماس گرفته بود.

آغداشلو مدعی شد زمانی که او و همسرش هوشنگ توزیع کنگرانی را برای شام به خانه‌شان دعوت کردند، متوجه مصرف مواد مخدر او شدند. به گفته آغداشلو، کنگرانی همان شب از آنها خواست در خانه‌شان بماند، اما آنها موافقت نکردند و او با ناراحتی خانه را ترک کرد و بعد از آن نیز دیگر به محل کار بازنگشت.

آغداشلو همچنین گفت بعدها شنیده که کنگرانی درگیر مصرف هروئین شده است. او ادعای کنگرانی مبنی بر اینکه خودش باعث اعتیاد او شده را «دروغ» دانست و احتمال داد اظهارات کنگرانی یا از ناراحتی او بابت همان ماجرای خانه‌شان ناشی شده، یا اینکه به گفته خودش، شخص دیگری او را برای بیان چنین حرف‌هایی ترغیب کرده باشد.

همسر سعید کنگرانی

از نازنین شهیدی به‌عنوان همسر سعید کنگرانی نام برده شده و گفته می‌شود این زوج یک فرزند داشته‌اند. با این حال، اطلاعات چندانی درباره همسر و زندگی خانوادگی کنگرانی موجود نیست.

درگذشت سعید کنگرانی

سعید کنگرانی روز ۲۳ شهریور ۱۳۹۷ در تهران درگذشت. او یک روز پیش از مرگ دچار مشکل و ایست قلبی شد و پس از انتقال به بیمارستان، ظهر روز بعد جان باخت.

او در زمان مرگ ۶۴ سال داشت و تنها چند روز تا شروع فیلم‌برداری رقص روی شیشه فاصله داشت. پیکر کنگرانی صبح ۲۶ شهریور با حضور خانواده و تعدادی از اهالی سینما در قطعه هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد.

فیلم‌شناسی سعید کنگرانی

فیلم‌های سینمایی

• امروز و فردا – ۱۳۴۵
• رضا موتوری – ۱۳۴۹
• دایره مینا – ۱۳۵۳
• سرایدار – ۱۳۵۵
• در امتداد شب – ۱۳۵۶
• پرواز در قفس – ۱۳۵۷
• فصل خون – ۱۳۵۹
• گرداب – ۱۳۶۰
• ازدواج به سبک ایرانی – ۱۳۸۳

سریال‌های تلویزیونی

• دایی‌جان ناپلئون – ۱۳۵۵