در 26 آوریل 1986، در نزدیکی مرز اوکراین و بلاروس فاجعهای رخ داد. مجموعهای از انفجارهای بخار به ذوب شدن رآکتور نیروگاه هستهای چرنوبیل منجر شد.
۶۰ بازیگر برتر قرن ۲۱ فهرست جنجالی ایندیپندنت + عکس
این حادثه صدها هزار نفر را تحت تأثیر قرار داد و منطقهای آلوده بر جای گذاشت که دانشمندان حتی 40 سال بعد نیز در تلاش برای شناخت پیامدهای آن هستند.
اما اکنون اتفاق عجیبی در حال رخ دادن است. منطقه ممنوعه چرنوبیل یا CEZ، محدودهای نزدیک به 1600 کیلومتر مربع در اطراف نیروگاه، بهتدریج به یکی از بزرگترین آزمایشگاههای طبیعی جهان برای بررسی آثار بلندمدت پرتوهای یونیزان تبدیل شده است. انسانها این منطقه را ترک کردند، اما گونههای مختلف جانوری از جمله گرگها، سگها، قورباغهها، گرازها و گوزنها همچنان در آن زندگی میکنند.
در سال 2016، پژوهشی نشان داد قورباغههای درختی شرقی با نام علمی Hyla orientalis در منطقه ممنوعه چرنوبیل ویژگیهایی متفاوت از همنوعان خود در مناطق اطراف دارند. سپس در سال 2023، مطالعه دیگری تفاوتهای ژنتیکی مشخصی میان سگهای چرنوبیل و سگهایی که تنها 16 کیلومتر دورتر در شهر چرنوبیل زندگی میکنند، شناسایی کرد. در آوریل 2026 نیز زیستشناسان دانشگاه پرینستون، از جمله کارا لاو و همکارانش، مقالهای را در نشریه Molecular Ecology منتشر کردند که به استرس ناشی از تشعشعات و احتمال انتخاب طبیعی روی اهداف مرتبط با سیستم ایمنی در گرگهای چرنوبیل میپرداخت.
چرا گرگهای چرنوبیل اهمیت دارند؟
بررسی گرگها در منطقه ممنوعه اهمیت ویژهای دارد، زیرا آنها شکارچیان رأس هرم غذایی هستند؛ یعنی بالاترین جایگاه را در زنجیره غذایی اشغال میکنند. این موقعیت معمولاً در یک اکوسیستم مزیت محسوب میشود، اما وقتی محیط با تشعشعات آلوده شده باشد، گرگها ناچارند شکارهایی را بخورند که خودشان از گیاهان آلوده تغذیه کردهاند و آن گیاهان نیز در خاک آلوده رشد داشتهاند. در واقع، زنجیره انتقال تشعشع تا بالاترین سطح غذایی ادامه پیدا میکند.
نخستین نکته شگفتانگیز این است که تعداد گرگها در این منطقه کم نیست. کارا لاو پیشتر به NPR گفته بود تراکم جمعیت گرگها در منطقه ممنوعه چرنوبیل حدود 7 برابر بیشتر از مناطق حفاظتشده حیاتوحش در بلاروس همسایه است. با این حال، پژوهش تازهای که در Proceedings of the Royal Society B درباره پستانداران منطقه ممنوعه اوکراین منتشر شده، توضیح سادهتری برای وضعیت مناسب جانوران بزرگ ارائه میدهد: محدود شدن حضور انسان.
البته فراوانی جانوران به معنای سازگاری ژنتیکی آنها نیست. ممکن است جمعیت گرگها در CEZ زیاد باشد، چون این منطقه فضای بیشتری در اختیارشان میگذارد، شکار فراوان دارد و آنها را از فشار شکار و بسیاری از مزاحمتهای انسانی دور نگه میدارد. در عین حال، ژنوم و سیستم ایمنی آنها ممکن است نشانههایی از زندگی طولانیمدت در معرض تشعشعات مزمن را نشان دهد.
شین کمپبل-استنتون، دانشمند دانشگاه پرینستون، به NPR گفت:
گرگهای خاکستری فرصت بسیار جالبی برای بررسی پیامدهای قرار گرفتن مزمن، کمدوز و چندنسلی در معرض پرتوهای یونیزان فراهم میکنند. بهعنوان یک زیستشناس تکاملی، اولین پرسشی که به ذهنم رسید این بود که آیا میزان تشعشع به اندازهای است که واقعاً به یک عامل انتخاب طبیعی تبدیل شود یا نه.
در سال 2014، تیم دانشگاه پرینستون روی این گرگها قلادههایی مجهز به GPS و دوزیمترهای اندازهگیری تشعشع نصب کرد تا واکنش جمعیت آنها به پرتوهای سرطانزای ناشی از چرنوبیل را بررسی کند. نتایج نشان داد گرگها در طول زمان بهطور مداوم در معرض سطحی از تشعشع قرار داشتهاند که حدود 6 برابر بیشتر از حد مجاز تعیینشده برای انسانها بوده است.
آیا گرگها واقعاً در برابر سرطان مقاوم شدهاند؟
مقاله جدید، اکنون نسخه محتاطانهتری از این فرضیه را مطرح میکند. لاو و همکارانش تغییراتی در ترکیب گلبولهای سفید خون، الگوهای بیان ژن سازگار با تغییر عملکرد سیستم ایمنی در اثر تشعشع و واگرایی سریعتر در بخشهایی از ژنوم مخصوص جمعیت چرنوبیل را گزارش کردهاند؛ بخشهایی که با ایمنی و واکنش به فرایندهای سرطانزایی ارتباط دارند.
این یافتهها نشان میدهند گرگها دارای برخی نشانههای ایمنی و ژنتیکی هستند که با زندگی در شرایط استرس مزمن ناشی از تشعشع سازگاری دارد. با این حال، پژوهش هنوز ثابت نمیکند که گرگهای چرنوبیل کمتر به سرطان مبتلا میشوند، شانس بیشتری برای زنده ماندن از سرطان دارند یا به حیواناتی کاملاً مقاوم در برابر سرطان تبدیل شدهاند.
کمپبل-استنتون به NPR گفت:
بهطور کلی دریافتیم سریعترین بخشهای در حال تکامل در چرنوبیل، در داخل یا اطراف ژنهایی قرار دارند که میدانیم در واکنش ایمنی به سرطان یا پاسخ ایمنی ضدتومور در پستانداران نقش دارند.
مقاله جدید همچنان احتمال وجود چنین سازوکاری را مطرح میکند، اما از عبارت انتخاب احتمالی برای اهداف ایمنی استفاده میکند و آن را بهعنوان یک سازوکار اثباتشده برای بقا در برابر سرطان معرفی نمیکند. پروژه کنونی کارا لاو بررسی میکند که آیا سازوکارهای مقاومت در برابر تشعشع در جمعیتهای منطقه ممنوعه چرنوبیل میتوانند در آینده به توسعه راهکارهای درمانی یا محافظتی جدید در پزشکی انسان کمک کنند یا خیر. صفحه پروژه کمپبل-استنتون نیز همین ایده را در قالب یک پرسش مطرح میکند: آیا تکامل سازشی در داخل CEZ میتواند بهعنوان الگویی مفید برای درمانهای سرطان در انسان مورد استفاده قرار گیرد؟
برای چندین دهه، چرنوبیل نمادی از یک فاجعه عظیم زیستمحیطی بوده؛ فاجعهای که ابعاد آن همچنان پیامدهای جدی دارد. با این حال، طی 10 سال گذشته، منطقه ممنوعه چرنوبیل بیش از پیش به یک فرصت علمی بیسابقه برای بررسی سازگاری حیات با شرایط شدید محیطی تبدیل شده است.
دیدگاهها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده. اولین نفر باشید.